Фикх — амалдын илими болсо, акыйда — ишенимдин илими. Намазды туура окуу маанилүү, бирок андан да мурда Аллахка туура ишенүү зарыл. Ушул себептен аалымдар акыйданы бардык илимдин башы деп аташкан.
Акыйда деген эмне?
Акыйда — арабчадагы «акада» (бекем байлоо) деген сөздөн келип чыккан. Ал жүрөк бекем кармаган, шек-күмөнсүз ишеним негиздерин билдирет: Аллахка, Анын периштелерине, китептерине, пайгамбарларына, акырет күнүнө жана кадарга ишенүү.
Бул негиздер Куранда жана Сүннөттө ачык айтылган. Бирок кылымдар өткөн сайын ар кандай агымдар пайда болуп, ар бири өз түшүнүгүн айта баштаган. Ошондо аалымдар ушул негиздерди тартипке салып, далилдери менен жазып чыгууга муктаж болушкан. Ошентип акыйда илими калыптанган.
Имам Абу Мансур аль-Матуриди
Имам Абу Мансур Мухаммад аль-Матуриди (хижранын 333-жылы дүйнөдөн өткөн) Самарканддын Матурид айылында жашаган. Ал Ханафий мазхабынын аалымы болуп, Имам Абу Ханифанын акыйда боюнча айткандарын иреттеп, далилдер менен бекемдеп, толук бир системага айландырган.
Анын эң белгилүү эмгеги — «Китабут-Тавхид». Мындан тышкары «Тавилат аль-Куран» аттуу тафсири да бар. Имам Матуриди Борбор Азиядан чыккан, бирок анын мектеби бүгүн Түркиядан Индияга чейин таралган.
Матуриди мектебинин негизги принциптери
1. Акыл менен вахий карама-каршы келбейт
Матуриди мектеби акылга чоң орун берет. Аллахтын бар экенин адам вахий келбесе да, аалам жөнүндө ой жүгүртүү аркылуу таанып биле алат. Бирок эмнени кылуу керек, эмнеден тыюу керек — муну акыл өз алдынча толук аныктай албайт; ал үчүн пайгамбар жиберилиши шарт.
Демек, акыл — таануунун куралы, бирок шариятты алмаштыруучу эмес. Ушул тең салмактуулук Матуриди мектебинин эң таанымал өзгөчөлүгү.
2. Аллахтын сыпаттары
Аллахтын сыпаттары чындык, алар Анын зотуна тиешелүү жана түбөлүктүү. Аларды жаратылгандардын сыпаттарына окшоштурбайбыз, ошол эле учурда четке да какпайбыз. Матуриди мектебинин өзүнчө белгиси — «таквин» (жаратуу) сыпатын өз алдынча түбөлүктүү сыпат катары эсептөө.
3. Иман деген эмне?
Иман — жүрөктүн тастыктоосу (тасдик). Тил менен айтуу дүйнөлүк өкүмдөр үчүн шарт. Матуриди мектебине ылайык, иман өзүнүн негизинде көбөйбөйт да, азайбайт да — көбөйгөн нерсе — ыклас, амал жана иманга болгон бекемдик.
Ошондой эле «мен ыймандуумун, иншааллах» деп шек аралаштырып айтуу туура эмес деп эсептелет — иман шектенүүнү көтөрбөйт.
4. Кадар маселеси
Бардык нерсени Аллах жаратат жана билет. Ошол эле учурда адамдын каалоосу жана тандоосу бар — ошондуктан ал өз амалы үчүн жооптуу. Адам мажбурланган робот да эмес, өз алдынча жаратуучу да эмес. Матуриди мектеби ушул эки четтин ортосундагы жолду тандайт.
Матуриди жана Ашарий
Ахлус-Сүннө валь-Жамааттын акыйдада эки чоң мектеби бар: Матуриди жана Ашарий. Экөө тең туура жол деп таанылат. Алардын ортосундагы айырмалар негизги ишенимде эмес, майда-чүйдө маселелерде жана сөз коюуда. Аалымдар мындай айырмаларды карама-каршылык эмес, бир үйдүн ичиндеги илимий талкуу катары карашкан.
Ханафий мазхабындагылар көбүнчө Матуриди мектебин, шафиий жана маликийлер көбүнчө Ашарий мектебин тутушат.
Эмне үчүн бул бүгүн маанилүү?
Бүгүн интернетте ар кандай пикир, ар кандай «жаңы түшүнүк» айтылат. Бирөө Аллахты жаратылгандарга окшоштурат, бирөө акылды кудайлаштырат, дагы бирөө бир күнөө үчүн мусулманды кайрадан «кафир» деп атайт. Ушул баш аламандыкта туура жолду ажыратуу үчүн бекем негиз керек.
Матуриди акыйдасы — так ушундай негиз. Ал ашкерелөөгө да, жеңилдетүүгө да жол бербейт; далилге таянат жана мусулмандын жүрөгүн шектен коргойт.
Кантип үйрөнүү керек?
- Баштапкы деңгээл: «Бадуль Амали» — назм түрүндөгү кыска, жаттоого ыңгайлуу акыйда негиздери.
- Орто деңгээл: «Акыйдатут-Тахавия» — Ахлус-Сүннөнүн жалпы ишеними.
- Жогорку деңгээл: «Шархул Акаид ан-Насафия» жана Имам Матуридинин «Китабут-Тавхид» эмгеги.
Акыйда — өзгөчө этияттыкты талап кылган илим. Аны китептен жалгыз окуп түшүнүү оор, кээде коркунучтуу да. Ошондуктан устаздын жанында, ырааттуу түрдө окуу — эң туура жол.
