Куранды окуган ар бир адам бир суроого туш болот: «Мен туура окуп жатамбы?» Бул суроого жооп берген илим — тажвид деп аталат.
Тажвид деген эмне?
Тажвид — арабча «жакшыртуу», «көркөмдөө» дегенди билдирет. Илимде ал ар бир тамганы өз ордунан, өз сыпаты менен, керектүү узундукта жана эрежесине ылайык окуу дегенди түшүндүрөт.
Аллах Таала Куранда: «Куранды тартил менен окугула» (Муззаммил, 4) деп буйруган. Аалымдар «тартил» — ушул тажвид эрежелери менен, шашпай, ар бир тамганын акысын берип окуу деп түшүндүрүшкөн.
Тажвиддин өкүмү
Аалымдар бул маселени экиге бөлүшөт:
- Тажвид илимин теория катары үйрөнүү — фарз кифая. Башкача айтканда, жамааттан бир тобу үйрөнсө, калгандарынан түшөт.
- Тажвидди окууда колдонуу — маанини бузуучу ачык каталардан (лахн жалий) сактануу деңгээлинде ар бир мусулманга фарз айн.
Себеби кээ бир каталар маанини таптакыр өзгөртүп жиберет. Мисалы, окшош угулган эки тамганы алмаштыруу сөздүн маанисин башка нерсеге буруп коюшу мүмкүн.
Тажвиддин негизги бөлүмдөрү
1. Махраж — тамга кайдан чыгат
Араб тилинде 17 махраж (чыгуу орду) бар: тамак, тил, эрин, мурун жана ооз көңдөйү. Мисалы, «ha» менен «kha», «sin» менен «sad» тамгаларынын чыгуу орду ар башка. Аларды чаташтыруу — эң көп кездешүүчү ката.
2. Сыпат — тамганын мүнөзү
Ар бир тамганын өз сыпаты бар: катуу же жумшак, ачык же жабык, калың же ичке. Махражды туура тапканы менен сыпатын аткарбаса, тамга дагы эле бурмаланат.
3. Нун сакин жана танвин эрежелери
Изхар, идгам, иклаб, ихфа — бул төрт эреже Куранда эң көп кездешет жана окуунун жалпы обонун аныктайт.
4. Мадд — созуу эрежелери
Кайсы жерде эки харакат, кайсы жерде төрт, кайсы жерде алты созулат — булардын баары так өлчөнөт. Созууну кыскартуу же ашыруу — ката эсептелет.
5. Вакф — токтоо жерлери
Кайсы жерде токтоого болот, кайсы жерде токтоо маанини бузат. Ушул себептен мусхафтарда атайын белгилер коюлган.
Эң көп кездешкен каталар
- Окшош тамгаларды чаташтыруу.
- Созууну туура эмес өлчөө — кыскартуу же ашыкча узартуу.
- Шадданы (кош тамганы) толук аткарбоо.
- Харакаттарды жутуп жиберүү, өзгөчө тез окуганда.
- Маани бузулуучу жерде токтоп калуу.
Тажвидди кантип үйрөнүү керек?
Тажвиддин эң чоң өзгөчөлүгү — ал китептен гана үйрөнүлбөйт. Бул илим «талкин» аркылуу, башкача айтканда устаз окуп берип, шакирт кайталоо аркылуу өтөт. Себеби тамганын үнүн эч кандай жазуу толук жеткире албайт.
Ошондуктан ырааттуулук мындай болот:
- Тасхих: алгач тамгаларды туура айтууну калыптандыруу.
- Тажвид теориясы: эрежелерди үйрөнүү жана мисалдар менен бекитүү.
- Колдонмо машыгуу: устаздын алдында окуп, катаны ошол жерден оңдотуу.
- Ижазага даярдык: тактык туруктуу болгондо гана.
Кеч эмеспи?
Жок. Тажвидди 15 жашта да, 50 жашта да үйрөнүүгө болот. Пайгамбарыбыз ﷺ Куранды кыйналып окуган адамга эки сооп бар экенин айткан — бири окугандыгы үчүн, экинчиси аракети үчүн.
Эң негизгиси — башкоо жана туруктуу болуу. Күнүнө 20 мүнөт туура машыгуу бир нече айдын ичинде окууну таанылгыс кылып өзгөртөт.
