Кыргызстанда «биз ханафийбиз» деген сөздү көп угабыз. Бирок ханафий болуу деген эмне, бул мазхаб кайдан чыккан жана эмне үчүн ага таянабыз — буларды так билген адам анча көп эмес. Бул макалада ошол суроолорго кыскача жооп берүүгө аракет кылабыз.
Мазхаб деген эмне?
Мазхаб — арабча «жол», «багыт» дегенди билдирет. Шариятта ал бир аалымдын Куран менен Сүннөттөн өкүм чыгаруудагы ыкмасын жана ошол ыкма менен чыгарылган өкүмдөрдүн жыйындысын түшүндүрөт.
Курандагы аяттардын жана хадистердин баары эле бирдей ачык эмес. Кээ бир далилдер жалпы, кээ бирлери өзгөчө; кээси белгилүү бир абалга гана тиешелүү. Ошолордун ортосун ажыратып, туура өкүм чыгаруу үчүн араб тилин, Куран илимдерин, хадис илимдерин, усулу фикхти терең билүү зарыл. Мазхаб — ушул бүт эмгекти өз мойнуна алган улуу аалымдардын ыкмасы.
Имам Абу Ханифа ким?
Мазхабдын негиздөөчүсү — Абу Ханифа Нугман ибн Сабит (хижранын 80–150-жылдары). Ал Куфа шаарында жашаган, соода менен алектенген, өтө таза жана такыба инсан болгон. Сахабалардын айрымдарын өз көзү менен көргөндүктөн, ал табиин муунунан деп эсептелет — бул төрт мазхаб имамынын ичинен ага гана тиешелүү өзгөчөлүк.
Абу Ханифа маселелерди жалгыз өзү чечкен эмес. Анын айланасында кырктан ашуун чыгаан шакирт турган жана ар бир маселе алардын арасында талкууланып, макулдашылгандан кийин гана бекитилген. Ушул себептен ханафий фикхи — бир кишинин эмес, бүтүндөй илимий кеңештин жемиши.
Мазхабды жеткирген негизги шакирттери
- Имам Абу Юсуф — Аббасий халифатынын башкы казысы болуп, мазхабды мамлекеттик деңгээлге чыгарган.
- Имам Мухаммад аш-Шайбаний — мазхабдын негизги китептерин жазып, кийинки муундарга жеткирген.
- Имам Зуфар — кыяс илиминде өзгөчө күчтүү болгон.
Ханафий мазхабынын өзгөчөлүктөрү
Ар бир мазхабдын өз ыкмасы бар. Ханафий мазхабы төмөнкүлөрү менен айырмаланат:
- Далилдердин тартиби: Куран, Сүннөт, сахабалардын ижмасы, сахабалардын сөзү, андан кийин кыяс.
- Истихсан: катуу кыяс адамга ашыкча оорчулук алып келсе, далилге негизделген жеңилирээк өкүмгө өтүү.
- Урп: шариятка каршы келбеген элдик салт-санааны эске алуу. Ушул себептен ханафий фикхи ар кайсы элдин турмушуна ийкемдүү туура келет.
- Кыяс: жаңы чыккан маселени өкүмү белгилүү маселеге окшоштуруу — бул илим ханафийлерде өзгөчө өнүккөн.
Кыргыз элине кантип жеткен?
Ханафий мазхабы Аббасийлер доорунан баштап Хорасан менен Мавераннахрга тараган. Самарканд, Бухара, Фергана — булар кылымдар бою ханафий фикхинин борборлору болгон. Имам Матуриди, Абул-Лайс ас-Самарканди, Бурхануддин аль-Маргинани («Хидая» китебинин автору) сыяктуу улуу аалымдар ушул аймактан чыккан.
Ислам кыргыз жерине жайылганда, ал ушул ханафий салты менен кошо келген. Демек, «биз ханафийбиз» деген сөз — кокустук эмес, миң жылдан ашуун уланып келе жаткан илимий чынжырдын уландысы.
Эмне үчүн мазхабга таянуу керек?
Кээде «Куран менен хадис турганда, мазхаб эмнеге керек?» деген суроо угулат. Жооп жөнөкөй: мазхаб Курандан жана Сүннөттөн бөлөк нерсе эмес — ал так ошолорду туура түшүнүүнүн жолу.
Дарыгерлик илимин билбеген адам дары-дармекти өз алдынча жазып бере албагандай, усулу фикхти, хадис илимин жана араб тилин билбеген адам да аяттан өз алдынча өкүм чыгара албайт. Мазхабга таянуу — өз оюн эмес, кырк жылын илимге арнаган аалымдардын жыйынтыгын тандоо дегенди билдирет.
Мунун тескериси — ар ким өзү каалагандай өкүм чыгарса, дин бир нече ай ичинде тааныгыс болуп өзгөрүп кетмек.
Кантип үйрөнүү керек?
Ханафий фикхин үйрөнүү ырааттуулукту талап кылат. Салттуу тартип мындай:
- Баштапкы деңгээл: «Нурул Изах» — тахарат, намаз, орозо, зекет, ажылык.
- Орто деңгээл: «Мухтасарул Кудурий» — ибадат жана муамалат бөлүмдөрү.
- Жогорку деңгээл: «Канзуд-Дакаик», «Хидая» жана усул боюнча «Нурул Анвар».
Эң негизгиси — китепти жалгыз окубоо. Фикх — устаздан алынуучу илим. Китептеги бир сөздүн астында жүздөгөн шарт жашырынып турушу мүмкүн, аны устаз гана ачып бере алат.
Жыйынтык
Ханафий мазхабы — бул жөн гана «биздин эл ушундай» деген салт эмес. Ал — Куран менен Сүннөттү туура түшүнүүнүн миң жылдан ашуун сыналган илимий жолу. Ага таянуу — динди жеңилдетүү да, оорлотуу да эмес; аны аалымдардын колунан алуу.
